Bibliographie et Sources
Bibliographie et Sources
Note méthodologique
Les recherches documentaires pour cette série d'essais ont été conduites à l'aide de l'outil Perplexity AI en décembre 2025. Les sources ont été systématiquement vérifiées et croisées. Ce document présente l'ensemble des références utilisées, organisées par région géographique et classées selon leur nature : ouvrages académiques, articles scientifiques et de presse, et ressources en ligne.
I. Afrique
Articles de vulgarisation et sites spécialisés
« What is M-Pesa? ». Vodafone.
« Ushahidi: Crowdsourcing Crisis Information ». MIT Technology Review.
« Ubuntu: I am because we are ». Ubuntu Philosophy.
« Deep Learning Indaba: Strengthening African Machine Learning ». Deep Learning Indaba.
« Masakhane: Building NLP for Africa ». Masakhane.
« InstaDeep: African AI Startup Acquired by BioNTech ». TechCrunch.
« The Data Labelers Association: Kenya's AI Workers Organize ». Time.
« African Virtual University: Pan-African Distance Learning ». AVU.
« ICT4D in Africa: History and Evolution ». ICT4D.
« Silicon Savannah: Kenya's Tech Hub ». The Guardian.
« Mark Shuttleworth: From Thawte to Ubuntu ». Wired.
« iHub: Nairobi's Innovation Hub ». iHub.
« SAT-3/WASC/SAFE: Africa's First Broadband Cable ». Submarine Cable Networks.
« Nii Narku Quaynor: Father of African Internet ». Internet Hall of Fame.
Encyclopédies en ligne
« M-Pesa ». Wikipedia.
« Ushahidi ». Wikipedia.
« Ubuntu (philosophy) ». Wikipedia.
« African Virtual University ». Wikipedia.
« Mark Shuttleworth ». Wikipedia.
« Rose Dieng-Kuntz ». Wikipedia.
« Timnit Gebru ». Wikipedia.
II. Amériques
Articles scientifiques et académiques
HINTON, Geoffrey E. ; RUMELHART, David E. ; WILLIAMS, Ronald J. « Learning representations by back-propagating errors ». Nature, vol. 323, 1986, p. 533-536.
Articles de vulgarisation et sites spécialisés
« The Dartmouth Conference: Birth of AI ». History of Information.
« The ENIAC Programmers: Forgotten Pioneers ». IEEE Spectrum.
« Grace Hopper: Queen of Code ». Smithsonian Magazine.
« Hidden Figures: The Untold Story ». NASA.
« The Traitorous Eight and Fairchild Semiconductor ». Computer History Museum.
« ARPANET: The First Internet ». DARPA.
« The Mother of All Demos ». Doug Engelbart Institute.
« Xerox PARC and the Birth of the GUI ». Wired.
« ImageNet: The Data That Transformed AI ». Quanta Magazine.
« The AI Winters ». AI Magazine.
« Canadian Residential Schools ». Truth and Reconciliation Commission.
« Cybersyn: Chile's Socialist Internet ». The Guardian.
« Silicon Valley's Immigrant Founders ». NFAP.
Ressources institutionnelles
« The Women Behind ENIAC ». Computer History Museum.
« Katherine Johnson Biography ». NASA.
« The History of ARPANET ». Computer History Museum.
« Xerox PARC ». PARC, a Xerox Company.
« Fei-Fei Li and ImageNet ». Stanford University.
Encyclopédies en ligne
« Dartmouth workshop ». Wikipedia.
« ENIAC ». Wikipedia.
« ENIAC programmers ». Wikipedia.
« Grace Hopper ». Wikipedia.
« Katherine Johnson ». Wikipedia.
« Dorothy Vaughan ». Wikipedia.
« Mary Jackson (engineer) ». Wikipedia.
« Silicon Valley ». Wikipedia.
« Hewlett-Packard ». Wikipedia.
« Fairchild Semiconductor ». Wikipedia.
« ARPANET ». Wikipedia.
« Douglas Engelbart ». Wikipedia.
« Xerox Alto ». Wikipedia.
« Geoffrey Hinton ». Wikipedia.
« Yoshua Bengio ». Wikipedia.
« Project Cybersyn ». Wikipedia.
« Canadian Indian residential school system ». Wikipedia.
« ImageNet ». Wikipedia.
« Fei-Fei Li ». Wikipedia.
III. Asie
Articles scientifiques et académiques
« Akira Nakashima and Switching Circuit Theory ». IEEE Annals of the History of Computing.
Articles de vulgarisation et sites spécialisés
« Japan's Fifth Generation Computer Project ». The New York Times.
« MITI and the Japanese Economic Miracle ». The Economist.
« TIFRAC: India's First Computer ». TIFR.
« The Distance of Mahalanobis ». Indian Statistical Institute.
« Morris Chang and the Founding of TSMC ». Bloomberg.
« Kai-Fu Lee: AI Superpowers ». MIT Technology Review.
« China's Great Firewall ». The Atlantic.
« Huawei: From Small Beginnings ». Financial Times.
« Singapore's Electronics Industry ». Economic Development Board.
Ressources institutionnelles
« Nakashima Akira ». Computer Museum IPSJ.
« TIFR History ». Tata Institute of Fundamental Research.
« Morris Chang Biography ». TSMC.
« Prasanta Chandra Mahalanobis ». Indian Statistical Institute.
Encyclopédies en ligne
« Akira Nakashima ». Wikipedia.
« Switching circuit theory ». Wikipedia.
« Fifth Generation Computer Systems ». Wikipedia.
« FANUC ». Wikipedia.
« ASIMO ». Wikipedia.
« History of computing in China ». Wikipedia.
« Huawei ». Wikipedia.
« Tencent ». Wikipedia.
« Alibaba Group ». Wikipedia.
« Baidu ». Wikipedia.
« TIFRAC ». Wikipedia.
« Prasanta Chandra Mahalanobis ». Wikipedia.
« Mahalanobis distance ». Wikipedia.
« Homi J. Bhabha ». Wikipedia.
« TSMC ». Wikipedia.
« Morris Chang ». Wikipedia.
« Samsung Electronics ». Wikipedia.
« Fei-Fei Li ». Wikipedia.
« Kai-Fu Lee ». Wikipedia.
« Srinivasa Ramanujan ». Wikipedia.
IV. Europe
Articles scientifiques et académiques
LIGHTHILL, James. « Artificial Intelligence: A General Survey ». Science Research Council, 1973.
Articles de vulgarisation et sites spécialisés
« Konrad Zuse and the Z3 ». Deutsches Museum.
« Bletchley Park: Britain's Best Kept Secret ». Bletchley Park Trust.
« The Manchester Baby ». Computer Conservation Society.
« The Ferranti Mark 1 ». University of Manchester.
« Donald Michie and Edinburgh AI ». University of Edinburgh.
« The Lighthill Debate ». BBC Archive.
« Tim Berners-Lee and the World Wide Web ». CERN.
« Demis Hassabis and DeepMind ». The Guardian.
« Plan Calcul: France's Computer Ambition ». Le Monde.
« Prolog: Programming in Logic ». Association for Logic Programming.
« Yann LeCun and Convolutional Networks ». IEEE Spectrum.
« The BESM Series ». Virtual Computer Museum.
« Edsger Dijkstra's Shortest Path ». Communications of the ACM.
« Niklaus Wirth and Pascal ». ETH Zurich.
« Linus Torvalds and Linux ». Linux Foundation.
« Nokia: Rise and Fall ». Financial Times.
« ESPRIT: European IT Research ». European Commission.
Ressources institutionnelles
« Colossus ». The National Museum of Computing.
« The Manchester Baby ». Science and Industry Museum.
« INRIA History ». INRIA.
« Aleph Alpha ». Aleph Alpha.
« CERN and the Web ». CERN.
Encyclopédies en ligne
« Konrad Zuse ». Wikipedia.
« Z3 (computer) ». Wikipedia.
« Z4 (computer) ». Wikipedia.
« Bletchley Park ». Wikipedia.
« Colossus computer ». Wikipedia.
« Tommy Flowers ». Wikipedia.
« Manchester Baby ». Wikipedia.
« Ferranti Mark 1 ». Wikipedia.
« Donald Michie ». Wikipedia.
« Lighthill report ». Wikipedia.
« Alvey Programme ». Wikipedia.
« Tim Berners-Lee ». Wikipedia.
« World Wide Web ». Wikipedia.
« Demis Hassabis ». Wikipedia.
« DeepMind ». Wikipedia.
« AlphaGo ». Wikipedia.
« AlphaFold ». Wikipedia.
« Plan Calcul ». Wikipedia.
« INRIA ». Wikipedia.
« Prolog ». Wikipedia.
« Alain Colmerauer ». Wikipedia.
« Yann LeCun ». Wikipedia.
« LeNet ». Wikipedia.
« MESM ». Wikipedia.
« Sergei Lebedev (scientist) ». Wikipedia.
« BESM ». Wikipedia.
« Elbrus (computer) ». Wikipedia.
« Edsger W. Dijkstra ». Wikipedia.
« Dijkstra's algorithm ». Wikipedia.
« Niklaus Wirth ». Wikipedia.
« Pascal (programming language) ». Wikipedia.
« Linus Torvalds ». Wikipedia.
« Linux ». Wikipedia.
« Git ». Wikipedia.
« Nokia ». Wikipedia.
« ESPRIT ». Wikipedia.
V. Moyen-Orient
Articles de vulgarisation et sites spécialisés
« WEIZAC: Israel's First Computer ». Weizmann Institute.
« Unit 8200: Israel's Cyber Elite ». Forbes.
« Check Point and the Invention of the Firewall ». Wired.
« ICQ: The Rise and Fall ». The Verge.
« Waze: From Israel to Google ». TechCrunch.
« Mobileye: Seeing the Future ». Intel.
« Lotfi Zadeh and Fuzzy Logic ». UC Berkeley.
« Turkcell: Turkey's Mobile Pioneer ». Turkcell.
« Dubai Internet City ». Dubai Internet City.
« Masdar Institute ». Masdar.
« The Yozma Program ». Israeli Venture Association.
« Israeli Tech and Soviet Immigration ». Haaretz.
Ressources institutionnelles
« WEIZAC History ». Weizmann Institute of Science.
« Technion Computer Science ». Technion.
« Gil Shwed Biography ». Check Point.
« Amnon Shashua Biography ». Mobileye.
Encyclopédies en ligne
« WEIZAC ». Wikipedia.
« Unit 8200 ». Wikipedia.
« Check Point ». Wikipedia.
« Gil Shwed ». Wikipedia.
« ICQ ». Wikipedia.
« Waze ». Wikipedia.
« Mobileye ». Wikipedia.
« Amnon Shashua ». Wikipedia.
« Lotfi A. Zadeh ». Wikipedia.
« Fuzzy logic ». Wikipedia.
« Turkcell ». Wikipedia.
« Dubai Internet City ». Wikipedia.
« Hassan Kamel Al-Sabbah ». Wikipedia.
VI. Océanie
Articles de vulgarisation et sites spécialisés
« CSIRAC: Australia's First Computer ». Scienceworks Museum.
« Trevor Pearcey: Australia's Computing Pioneer ». Pearcey Foundation.
« CSIRO and the Invention of WiFi ». CSIRO.
« The WiFi Patent Wars ». Sydney Morning Herald.
« Graeme Clark and the Cochlear Implant ». Cochlear.
« Where 2 Technologies and Google Maps ». Wired.
« Atlassian: Australia's Biggest Tech Success ». Australian Financial Review.
« MONIAC: The Economic Computer ». Reserve Bank of New Zealand.
Ressources institutionnelles
« CSIRAC ». Museums Victoria.
« Trevor Pearcey ». Australian Dictionary of Biography.
« CSIRO WLAN Technology ». CSIRO.
« Graeme Clark Biography ». Bionics Institute.
« NICTA History ». CSIRO Data61.
Encyclopédies en ligne
« CSIRAC ». Wikipedia.
« Trevor Pearcey ». Wikipedia.
« CSIRO ». Wikipedia.
« IEEE 802.11 ». Wikipedia.
« Graeme Clark ». Wikipedia.
« Cochlear implant ». Wikipedia.
« Cochlear Limited ». Wikipedia.
« Google Maps ». Wikipedia.
« Atlassian ». Wikipedia.
« Mike Cannon-Brookes ». Wikipedia.
« Scott Farquhar ». Wikipedia.
« MONIAC ». Wikipedia.
« Bill Phillips (economist) ». Wikipedia.
« NICTA ». Wikipedia.
Dernière mise à jour : janvier 2026